Newsletter
Zapisz się na bezpłatny newsletter
Nurkowanie to sport, w którym ciało pracuje w środowisku ekstremalnym. Zrozumienie, które schorzenia wykluczają aktywność pod wodą, chroni zdrowie i życie nurka oraz partnerów z zespołu.
Przeciwwskazania do nurkowania to stany zdrowotne podwyższające ryzyko urazu podczas ekspozycji na podwyższone ciśnienie otoczenia i ograniczony dostęp do tlenu atmosferycznego.
Organizm nurka pracuje w warunkach, których nie spotykamy na powierzchni. Już na głębokości 10 metrów ciśnienie otoczenia podwaja się względem atmosferycznego, co zmienia zachowanie gazów w tkankach i jamach ciała. Każda nieprawidłowość w układzie oddechowym, krążenia czy nerwowym może w tych warunkach przeobrazić się w stan zagrożenia życia. Barotrauma, czyli uraz ciśnieniowy, grozi każdemu, kto ma zablokowaną trąbkę Eustachiusza albo pęcherze powietrzne w płucach. Choroba dekompresyjna z kolei może dotknąć osoby z przetrwałym otworem owalnym serca lub zaburzeniami krzepnięcia.
Dlatego branżowe organizacje, takie jak PADI czy WRSTC (World Recreational Scuba Training Council), wypracowały standardowe procedury kwalifikacji medycznej. Nie są one formalnością. Kwestionariusz zdrowotny RSTC, wypełniany przed każdym kursem, zawiera kilkanaście pytań dotyczących historii chorób. Odpowiedź twierdząca na choćby jedno z nich nie przekreśla automatycznie możliwości nurkowania, lecz oznacza, że przed wejściem do wody potrzebna jest konsultacja lekarza medycyny nurkowej lub medycyny sportowej z odpowiednimi uprawnieniami.
Warto przy tym odróżnić nurkowanie rekreacyjne od technicznego i zawodowego. Kurs OWD (Open Water Diver) ogranicza maksymalną głębokość do 18 metrów i dopuszcza stosunkowo szeroki profil zdrowotny kandydatów. Nurkowanie techniczne, eksploracyjne czy prowadzone przez służby mundurowe wymaga znacznie surowszych kryteriów, a badania lekarskie do nurkowania zawodowego reguluje w Polsce Kodeks pracy i przepisy BHP, a nie tylko wytyczne organizacji nurkowych.
Bezwzględne przeciwwskazania do nurkowania obejmują stany, w których ryzyko jest zbyt wysokie niezależnie od okoliczności i żaden uprawniony lekarz nie wyda zgody na aktywność podwodną.
Do tej grupy należą przede wszystkim:
Schorzenia względne (tymczasowe lub warunkowo dopuszczalne) obejmują m.in. cukrzycę insulinozależną, dobrze kontrolowaną astmę łagodną, przebyte zapalenie ucha środkowego, migreny czy stosowanie niektórych leków. Cukrzyca przez lata była uznawana za bezwzględne przeciwwskazanie. Divers Alert Network (DAN) opublikował jednak wytyczne, według których osoby z cukrzycą typu 1 lub 2 mogą nurkować pod warunkiem stabilnej kontroli glikemii, braku powikłań narządowych i odpowiedniego przygotowania. Wymaga to jednak indywidualnej oceny lekarza medycyny hiperbarycznej.
Odrębnym tematem jest wpływ leków na bezpieczeństwo nurkowania. Leki nasenne i uspokajające (benzodiazepiny) mogą tłumić odruch ratunkowy i wydłużać czas reakcji pod wodą. Niektóre leki przeciwhistaminowe pierwszej generacji powodują senność i zaburzenia równowagi, co pod wodą jest szczególnie niebezpieczne. Beta-blokery ograniczają rezerwę sercową i mogą maskować objawy wysiłku. Leki moczopędne sprzyjają odwodnieniu, które jest jednym z czynników ryzyka choroby dekompresyjnej. Każda zmiana farmakoterapii powinna być konsultowana z lekarzem znającym specyfikę środowiska hiperbarycznego, zanim nurek wróci do aktywności.
Badania lekarskie do nurkowania rekreacyjnego obejmują wywiad, osłuchanie płuc i serca, pomiar ciśnienia oraz ocenę drożności dróg oddechowych, a wynikiem jest zaświadczenie ważne zazwyczaj 12 miesięcy.
Lekarz medycyny nurkowej ocenia układ oddechowy, krążenia, neurologiczny i laryngologiczny, skupiając się na schorzeniach mogących ujawnić się lub nasilić pod wpływem podwyższonego ciśnienia otoczenia.
Wizyta zaczyna się od szczegółowego wywiadu, który w dużej mierze pokrywa się z pytaniami z kwestionariusza RSTC. Pytania dotyczą m.in. przebytych chorób płuc, operacji klatki piersiowej, zaburzeń rytmu serca, napadów drgawkowych, chorób uszu i zatok, a także stosowanych leków i suplementów. Część kandydatów zastanawia się, czy podawać wszystkie informacje. Odpowiedź jest jednoznaczna: tak. Zatajenie schorzenia może kosztować życie, a zaświadczenie do nurkowania uzyskane na podstawie nieprawdziwych danych nie chroni przed odpowiedzialnością w razie wypadku.
W zależności od wywiadu i wieku kandydata lekarz zleca badania dodatkowe. Najczęściej wykonywane to:
Koszt pełnego orzeczenia lekarskiego do nurkowania rekreacyjnego wynosi w Polsce zazwyczaj od 150 do 350 złotych, zależnie od zakresu badań i ośrodka. Badania do nurkowania zawodowego lub technicznego są droższe i bardziej rozbudowane.
Badania na kurs nurkowy można wykonać u lekarza medycyny sportowej, u specjalisty z certyfikatem Polskiego Towarzystwa Medycyny i Techniki Hiperbarycznej (PTMiTH) lub w ośrodku medycyny hiperbarycznej.
Nie każdy internista ani lekarz pierwszego kontaktu jest uprawniony do wydania zaświadczenia do nurkowania. Poszukując specjalisty, warto zacząć od listy lekarzy certyfikowanych przez PTMiTH, dostępnej na stronie towarzystwa. Ośrodki medycyny hiperbarycznej działają m.in. w Gdańsku (Akademickie Centrum Medycyny Morskiej i Tropikalnej), Warszawie, Krakowie, Wrocławiu i Poznaniu. Wiele z nich przyjmuje zarówno nurków rekreacyjnych, jak i zawodowych.
Przed wizytą warto zebrać dokumentację medyczną dotyczącą leczonych schorzeń, listę stosowanych leków wraz z dawkowaniem oraz, jeśli to możliwe, wyniki wcześniejszych badań spirometrycznych lub kardiologicznych. Skraca to czas wizyty i pozwala lekarzowi na bardziej precyzyjną ocenę.
Astma oskrzelowa, choroby układu sercowo-naczyniowego i padaczka to schorzenia, które w środowisku hiperbarycznym mogą prowadzić do nagłego, nieodwracalnego zdarzenia medycznego pod wodą.
Łagodna, dobrze kontrolowana astma oskrzelowa nie wyklucza nurkowania, ale wymaga potwierdzenia prawidłowej spirometrii i braku skurczu oskrzeli wywołanego wysiłkiem, zanim lekarz wyda zgodę.
Astma oskrzelowa to jeden z najczęstszych powodów, dla których kandydaci trafiają do lekarza medycyny nurkowej po wypełnieniu kwestionariusza RSTC. Zimne i suche powietrze z automatu oddechowego może wywoływać skurcz oskrzeli. Pułapka powietrzna podczas skurczu i gwałtownego wynurzenia to prosta droga do barotraumy płuc i zatoru powietrznego tętnic. Dlatego przed dopuszczeniem do nurkowania konieczne jest wykonanie spirometrii z próbą rozkurczową, a niekiedy testu wysiłkowego. Osoby z astmą przyjmujące wziewne kortykosteroidy i beta-2-mimetyki zazwyczaj mogą nurkować, o ile wyniki badań mieszczą się w normie.
Choroby układu sercowo-naczyniowego wymagają indywidualnej oceny kardiologa, a padaczka pozostaje jednym z nielicznych bezwzględnych przeciwwskazań, które rzadko podlegają rewizji nawet przy skutecznym leczeniu.
Umiarkowane nadciśnienie tętnicze, dobrze kontrolowane farmakologicznie i bez powikłań narządowych, nie jest bezwzględnym przeciwwskazaniem. Inaczej sytuacja wygląda przy arytmiach, zwłaszcza migotaniu przedsionków, czy po przebytym zawale serca. Wysiłek fizyczny podczas nurkowania, połączony z zimną wodą i reakcją stresową, obciąża układ krążenia znacznie bardziej niż spokojny spacer. Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne zaleca, by każda osoba z chorobą serca przed podjęciem nurkowania przeszła test wysiłkowy i konsultację kardiologa znającego specyfikę tego sportu.
Padaczka to przypadek szczególny. Napad drgawkowy pod wodą prowadzi do utraty przytomności i utonięcia. Nawet jeśli nurek jest pod opieką buddy’ego, czas reakcji i warunki środowiskowe nie pozwalają na skuteczną pomoc w każdej sytuacji. Wyjątek stanowią osoby, u których napady nie wystąpiły przez co najmniej 5 lat i które odstawiły leki pod nadzorem neurologa. Ich sytuację ocenia się indywidualnie i z dużą ostrożnością.
Nurkowanie rekreacyjne przynosi realne korzyści zdrowotne, w tym poprawę wydolności układu oddechowego i redukcję stresu, pod warunkiem że stan zdrowia nurka jest rzetelnie oceniony przed każdym sezonem.
Badania prowadzone m.in. przez DAN Europe wskazują, że regularne nurkowanie rekreacyjne poprawia pojemność życiową płuc, wzmacnia mięśnie oddechowe i obniża poziom kortyzolu. Środowisko podwodne sprzyja skupieniu i uważności, co część nurków opisuje jako efekt zbliżony do medytacji. To jednak nie zmienia faktu, że nurkowanie należy do sportów, w których błąd lub nagłe pogorszenie stanu zdrowia może mieć fatalne skutki.
Po każdej poważniejszej chorobie lub operacji obowiązuje przerwa i ponowna kwalifikacja medyczna. Orientacyjne okresy karencji są następujące:
Nurkowanie w czasie ciąży jest odradzane przez wszystkie główne organizacje medyczne i nurkowe. Ryzyko choroby dekompresyjnej dla płodu, który nie ma mechanizmów eliminacji azotu porównywalnych z dorosłym organizmem, jest zbyt duże, by je podejmować. Po porodzie powrót do nurkowania wymaga konsultacji z lekarzem, zazwyczaj nie wcześniej niż po 3 miesiącach.
Regularne badania lekarskie do nurkowania nie są jednorazową formalnością. Rekomendacja DAN i PTMiTH mówi o kontroli co 12 miesięcy dla nurków rekreacyjnych oraz częściej dla osób z przewlekłymi schorzeniami lub po 40. roku życia. To inwestycja, która realnie przekłada się na bezpieczeństwo każdego zejścia pod wodę.